“ Είμαστε υπεύθυνοι για ό,τι εξαρτάται από εμάς”/ “Kastoriadis’le birey ve topluma yeniden bakmak” Kornelius Kastoriadis

Posted: May 12, 2010 in Κοινωνιολογία και Ιστορία-Socioloji ve Tarih
Tags: ,

( Türkçe)

Kastoriadis’le birey ve topluma yeniden bakmak

Kornelios Kastoriadis,felsefeden, siyaset, psikanaliz, ekonomi ve biyolojiye kadar uzanan çok çeşitli alanlarda yaptığı disiplinlerarası çalışmalarla, Batı düşün dünyasında, geçtiğimiz yüzyılın en önemli isimleri arasında yer alan bir düşünür. 1922’de İstanbul’da doğan ve henüz 1 yaşını doldurmadan ailesiyle birlikte Atina’ya, oradan da, siyasi nedenlerle Paris’e göçmek zorunda kalan, ve 20. yüzyılın ikinci yarısında sol düşüncenin en özgün temsilcilerinden biri olan Kastoriadis, doğduğu topraklarda, yalnızca dar bir çevre tarafından –ve ‘Cornelius Castoriadis’ olarak– tanınıyor.

Kastoriadis, siyaset bilimci Hannah Arendt’e atıfta bulunarak, “Bir düşünürü anmak, onun eserini tartışarak, canlı tutarak ve zamana yenilmeyip hâlâ çağa uygunluğunu koruduğunu göstererek mümkündür” diye yazar. Biz de, Kastoriadis’i, onun düşüncesinin temel taşlarını ele alarak analım.

İstanbul’dan Paris’e

Kornelius Kastoriadis, Marksist düşünceyle Atina’da, henüz 13 yaşındayken tanışır. Metaksas diktatörlüğü döneminde, 1937’de Atina Komünist Gençlik Birliği’ne, 1941’de ise Yunanistan Komünist Partisi’ne (KKE) katılır. 1942’de partinin politik duruşunu reddederek, Troçkist Ayi Stina grubuna girer. 1944’te, Yunan komünistler ve Nazilerden kaçarak Paris’e gider. 1949’da, Claude Lefort ve Jean François Lyotard ile birlikte ‘Socialisme ou Barbarie’ (Sosyalizm ya da Barbarlık) dergisini kurar. 1965’te yayınını durduran derginin Fransa solu üzerindeki etkisi, 1968 Mayısı’nda ortaya çıkar. Kastoriadis, 1965’ten sonra psikanalist olarak çalışır, bir yandan da siyaset felsefesi alanındaki yayınlarını sürdürür.

Bireysel ve toplumsal özerklik

Bireyin ve toplumun özerkliği, Kastoriadis’in düşüncesinin anahtar kavramlarıdır.

Kastoriadis’in düşünce sisteminde özerklik, insanın, bireysel yaşamında, kendi yasalarını, kendi kurallarını yaratma yetisidir. Bu özerkliğin inşasının önkoşulu, bireyin etik sorumluluk taşıması, kendini tanıması, ve her türlü eyleminde kendi isteklerinin farkında olmasıdır. Kastoriadis, toplumsal özerklik ve bireysel özerkliği birbirinden ayırır: Birey, toplumun yarattığı muhayyel değerler karşısında, kendi arzuları ve istedikleri doğrultusunda, kendisi için kurallar koyar. Kastoriadis’e göre, özerkliğinin, kendi özerkliğini kurabileceğinin farkına varan insan, toplumsal sistemlerin dönüşümünün tarihsel olarak önceden belirlenmiş bir yol izlemediğini, söz konusu olanın, kendi istekleriyle eyleme geçen insanlar olduğunu da görür.

Peki, toplumların muhayyel değerler yaratması ne anlama gelir? Her kültür, simgeler aracılığıyla toplumsal ortama geçebilen, kendine özgü birtakım değerler icat eder. Örneğin, ‘ulus’ kavramını ele alalım. Ulus ideolojisi, simgeleri ve kurumlarıyla toplumların içine öyle bir yerleşmiştir ki, bu kavramın anlamını ve değerini kendi kendimize yarattığımızı unutup, ona metafizik özellikler atfederiz. Daha önce farklı bir anlam taşıyan ‘biz’ kelimesinin içini ulusal öğelerle doldurarak milliyetçiliğin dilini yaratırız. Kastoriadis, toplumların “kurumlarına esir düşmemeleri, bizlerin, sonsuza dek bu kurumlara kutsallık ve ayrıcalık atfetmememiz” gerektiğini, özerk toplumların eleştirel düşünce temelinde yükseldiğini belirtir

Kapitalizme ve demokrasiye eleştiri

Kastoriadis’in düşüncesi, kapitalizm ve demokrasi konularında da radikaldi. 1989’da yaptığı bir konuşmada, bugünkü demokrasi anlayışını “siyasi duyarsızlık, özelleştirme, sorumsuzluk, ve kamusal ve siyasi olana dair kayıtsızlık durumu” olarak tarif eden Kastoriadis’e göre demokrasi, “insan hakları, sansürsüzlük ve seçimlerden ibaret değildir.” Bunlar demokrasinin sonuçlarıdır ve “Demokrasi kelimesinin ilk anlamına geri dönmemiz gerekir; demokrasi, ‘demos’un, yani halkın iktidarıdır.” Eski Atina demokrasisinin tanımından yola çıkan Kastoriadis, insanların demokrasiyi yeniden oluşturmaları, ve bu demokrasinin temsili değil doğrudan olması gerektiğini söyler; temsili demokrasileri ‘liberal oligarşiler’ olarak tanımlar. “Özerk toplumlar ve özerk bireyler, yalnızca formalite icabı değil, ancak somut olarak, herkese, bütün işlevlerin ve (yasal) iktidarların tatbikine katılım için en büyük olası imkânın verilmesi anlamına gelir. Kendimizi, yurttaşların 4-5 yılda bir temsilcilerini seçmeye çağrılması ile sınırlamıyoruz; ama yurttaşlar, kendileri için uygulamaya girecek olan yasaları kendileri seçerler. (Özerk bireyler) ayrıca, kendilerini yönetecek insanları doğrudan veya dolaylı olarak seçmek anlamına gelmez; kendileri yönetir, yani toplumun geleceğini ilgilendiren tüm temel kararlar toplumun geneline ait olmalıdır.” Kastoriadis, döneminin işçi konseyleri için doğrudan temsilcilerin de dahil olacağı bir öz-örgütlenme modeli önerir.

Kastoriadis, kapitalizmle beraber yeni bir insan modelinin oluştuğunu söyleyerek başlar kapitalizm eleştirisine. Kapitalizmin, teknolojinin gelişmesi ve ulus-devletlerin ortaya çıkmasıyla oluşan yeni pazar alanlarına paralel olarak yayıldığını ifade eder. Yeni insan modeli, kamusal ve siyasal alana dahil olmaktansa kişisel tüketim ihtiyaçlarını gidermeyi amaçlayan tüketici modelidir. Kastoriadis, işçi hareketleri gibi sol kökenli hareketlerin, farkında olmadan kapitalizmin güçlenmesine katkı sunduklarını varsayar. Ücret artışı, yaşam ve çalışma koşullarının iyileştirilmesi, ve refah devleti talepleri, kapitalizmi egemen ideoloji olarak sağlamlaştırırken, işçiler, kapitalist toplumlar içinde talepleri karşılanması gereken bir başka tüketici halkası oluşturmuşlardır.

Kastoriadis, kapitalizm hakkındaki öngörülerinde yanıldı. 90’ların ortalarında, piyasanın özgürleşmesinin, ekonominin hiç kimse tarafından denetlenmediği anlamına geldiğini savunan Kastoriadis şöyle diyordu: “Hiç kimse, ekonominin işleyişinin, yalnızca belirli kapitalistlerin ya da genel olarak kapitalist sınıfının belirli çıkarlarına hizmet ettiğini söyleyemez, çünkü uluslararası ekonomin bugün içinde bulunduğu kaotik haliyle, kapitalist sınıfın çıkarlarına hizmet etmemekte, kendi sistemini yönlendirme konusundaki zaafını ifade etmektedir.” Ancak son 10 yıl içinde yaşananlar, Kastoriadis’in bu tespitinin hatalı olduğunu gösterdi. Yunanistan gibi devletlerin, sırf borsacıların çıkarları uğruna gereğinden fazla borçlanmak zorunda bırakılmaları, ve halen süren genel kriz, küreselleşmiş ekonominin bir sonucudur.

Sola eleştiri

Kastoriadis, hem Fransa’da, hem de Yunanistan’da, dönemin sol hareketlerine sert eleştiriler yöneltmişti. Yunanistan Komünist Partisi’nin faaliyetlerine her zaman karşı çıkmış ve partiyi yeterince devrimci olmamakla suçlamış, Fransız Komünist Partisi’ni de Stalinist uygulamalarından dolayı eleştirmişti. Sovyetler Birliği rejimini ise, “bir işçi sınıfının bürokratik yozlaşması” olarak nitelendiriyordu. Bu tavrı, dönemin sol algısı içinde onu yalnızlaştırmış, reel sosyalizme karşı kendi önermelerini oluşturma noktasına kadar itmişti. Sovyet rejimine karşı her çeşit tutumun Amerikan siyaseti taraftarlığı olarak yaftalandığı Soğuk Savaş döneminin ikliminde, bunun oldukça cesur bir duruş olduğu söylenebilir.

İnsanlığın, gerçekten özerk olmaya çaba göstermesi ve bunu yaparken barbarlıktan uzak durması gerektiğini savunan Kastoriadis, solun ‘devrim – reformizm’ ikileminin dışına çıkar. Sistemin zor kullanılarak / yasal yollarla, parlamento faaliyetleri aracılığıyla dönüştürülmesi ikilemine karşı, insanın, yaratıcı yeteneğinin farkına vararak, yaşam tarzında radikal değişiklikler yapmasını önerir. Yunanistan’da ve Fransa’da, siyasi gerginliklerin yoğun olduğu dönemlere tanıklık eden Kastoriadis, şiddetli kakışmalara ve halk ayaklanmalarına inanmaz; ‘devrim miti’ne de karnı toktur. Fransız ve Rus devrimlerinin yeni değerlerin yaratıldığı anlar olduğunu kabul etse de, bu devrimlerin, iktidarların şiddet kullanılarak devrilmesiyle gerçekleşmiş olduğunu göz ardı eder. Ayrıca, Kastoriadis’in karşı-önermelerinde, bireysel dönüşümün araçlarının net olarak tarif edilmediği de söylenebilir.

Kastoriadis, düşünce sistemindeki ‘açık’lara rağmen, çağdaş siyaset felsefesine çok önemli katkılarda bulunmuş bir düşünür. İcat edilmiş gelenekleri ve toplum-dışı faktörleri yıkıp sıfırdan yeni değerler yaratmayı bilen, etik sorumluluk taşıyan, özerk insanı siyasetin merkezine taşıyan Kastoriadis, toplumun örgütlenme biçimi ve günümüz demokrasisinin niteliğine dair sorularıyla da, ufkumuzu açmaya devam ediyor.

Yazıyı, Kastoriadis’in, kendisine yöneltilen “Ne istiyorsunuz? İnsanlığı değiştirmek mi?” sorusuna verdiği yanıtla noktalayalım: “Hayır, çok daha mütevazı bir şey: İnsanlığın kendi kendini değiştirmesini – tıpkı geçmişte iki-üç kez yaptığı gibi…”

(Ελληνικά)

“ Είμαστε υπεύθυνοι για ό,τι εξαρτάται από εμάς”

Στις 11 Μαρτίου συμπληρώθηκαν 88 χρόνια από τη γέννηση του Κορνήλιου Καστοριάδη, ενός φιλοσόφου που συνεισέφερε με το διεπιστημονικό του έργο στους τομείς της φιλοσοφίας, της πολιτικής, της ψυχανάλυσης, της οικονομίας αλλά και της βιολογίας.

Ο ίδιος, αναφερόμενος στη Χάνα Άρεντ, είχε γράψει ότι “τιμούμε ένα στοχαστή με το να συζητάμε το έργο του κρατώντας το έτσι ζωντανό και δείχνοντας ότι νικά το χρόνο και διατηρεί την ευστοχία του”.

Ας συζητήσουμε λοιπόν με τον Κορνήλιο Καστοριάδη.

-Από την Ιστανμπούλ στο Παρίσι

Ο Καστοριάδης γεννήθηκε το 1922 στην Ισταμπούλ. Γόνος Ρωμιών αστών που εγκαταλείπουν την Πόλη για την Αθήνα, γνωρίζεται με τις σοσιαλιστικές ιδέες σε ηλικία 13 ετών. Ενεργό μέλος του ΚΚΕ, απορρίπτει την “επαναστατική δράση” του κόμματος και προσχωρεί στην ομάδα του Άγι Στίνα, εμβληματική μορφή των τροτσκιστών στην Ελλάδα. Το 1944, κυνηγημένος από έλληνες κομμουνιστές και Ναζί φεύγει με το πλοίο “Ματαρόα” για το Παρίσι. Το Μάρτιο του 1949, μαζί με τον Claude Lefort ιδρύουν το περιοδικό Socialisme ou Barbarie, η επιρροή του οποίου στη γαλλική αριστερά φάνηκε το Μάη του 68. Το 1965 το περιοδικό σταματά να εκδίδεται και ο Καστοριάδης αφιερώνεται στη συγγραφή άρθρων και βιβλίων ενώ παράλληλα εργάζεται ως ψυχαναλυτής.

Ατομική και κοινωνική αυτονομία

Όρος- κλειδί για να καταλάβουμε τη σκέψη του Καστοριάδη είναι η αυτονομία του ατόμου και της κοινωνίας. Η αυτονομία στο φιλοσοφικό σύστημα του Καστοριάδη είναι η έμφυτη ικανότητα του ανθρώπου να δημιουργεί τους δικούς του νόμους, τους δικούς του κανόνες για την οργάνωση της ζωής του. Βέβαια, αναγκαία προϋπόθεση για την αυτονομία είναι η ηθική υπευθυνότητα του ατόμου, το γεγονός δηλαδή ότι ο άνθρωπος γνωρίζει τον εαυτό του και πράττει κάθε φόρα έχοντας επίγνωση αυτού που επιθυμεί. O Καστοριάδης συνεχίζει διακρίνοντας σε κοινωνική και ατομική αυτονομία, με τη μεν πρώτη να σημαίνει ότι η κοινωνία δημιουργεί τις φαντασιακές της σημασίες γνωρίζοντας ότι είναι δικό της έργο και τη δεύτερη ότι το άτομο δίνει το ίδιο τους νόμους στον εαυτό του γνωρίζοντας αυτό που επιθυμεί και αληθινά θέλει. O Καστοριάδης μάς λέει ότι ο άνθρωπος που συνειδητοποιεί την αυτονομία του, συνειδητοποιεί ότι δεν υπάρχει ιστορικά προκαθορισμένη πορεία μετασχηματισμού των κοινωνικών συστημάτων, υπάρχουν άνθρωποι που γνωρίζουν τον εαυτό τους και, επακόλουθα, θέλουν να δράσουν.

Τι σημαίνει όμως δημιουργία σημασιών; Ποιες είναι οι σημασίες που δημιουργούμε ως κοινωνίες; Κάθε πολιτισμός δημιουργεί τις δικές του φαντασιακές σημασίες, οι οποίες περνούν στο κοινωνικό περιβάλλον μέσω συμβόλων.  Ο Καστοριάδης ορίζει το φαντασιακό ως « κάτι το επινοημένο- είτε πρόκειται για απόλυτη επινόηση, ή για μετατόπιση νοήματος, όπου διαθέσιμα ήδη σύμβολα επενδύονται με διαφορετικές σημασίες». Ας πάρουμε για παράδειγμα την έννοια του έθνους. Η εθνική ιδεολογία έχει εδραιωθεί τόσο πολύ στις κοινωνίες μέσω των συμβόλων και των θεσμών της που ξεχνάμε ότι εμείς οι ίδιοι δημιουργήσαμε τη σημασία του, αλλά του δίνουμε μεταφυσικές ιδιότητες. Δημιουργήσαμε τη γλώσσα του εθνικισμού, με το να γεμίζουμε με εθνικό περιεχόμενο το «εμείς», εκεί που αυτό το «εμείς» έναν αιώνα πριν σήμαινε κάτι άλλο.  Ο Καστοριάδης προειδοποιεί ότι οι κοινωνίες δεν πρέπει να « υποδουλώνονται στους θεσμούς τους, δεν πρέπει να τους θεωρούμε άπαξ δια παντός ιερούς και απαραβίαστους», αντίθετα πρέπει να υπόκεινται πάντα σε κριτική, αν θέλουμε να θεωρούμαστε αυτόνομες κοινωνίες.

Κριτική στον καπιταλισμό και τη δημοκρατία

Η σκέψη του Καστοριάδη υπήρξε ιδιαίτερα ριζοσπαστική και απέναντι στον καπιταλισμό και τη δημοκρατία. Σε ομιλία του το 1989 αναφέρεται στην έννοια της δημοκρατίας σήμερα ως «κατάστασης πολιτικής απάθειας, ιδιωτικοποίησης, ανευθυνότητας, αδιαφορίας για τα κοινά και τα πολιτικά». Για τον Καστοριάδη, δημοκρατία « δε σημαίνει ανθρώπινα δικαιώματα, έλλειψη λογοκρισίας, διεξαγωγή εκλογών. Όλα αυτά είναι καλά, αλλά είναι επακόλουθα της δημοκρατίας. Πρέπει να επανέλθουμε στην αρχική σημασία της λέξης δημοκρατία, δημοκρατία σημαίνει εξουσία του δήμου, εξουσία του λαού». Αντλώντας τον ορισμό της δημοκρατίας από την αθηναϊκή δημοκρατία, ο Καστοριάδης θεωρεί ότι οι άνθρωποι πρέπει να δημιουργήσουν ξανά τη δημοκρατία, να μην είναι αντιπροσωπευτική ( ο Καστοριάδης ονομάζει τις αντιπροσωπευτικές δημοκρατίες ως «φιλελεύθερες ολιγαρχίες») αλλά αμεσοδημοκρατική. « Αυτόνομη κοινωνία και αυτόνομα άτομα σημαίνει ότι δίδεται σε όλους η μεγαλύτερη δυνατή δυνατότητα, όχι απλώς τυπική, αλλά ουσιαστική να συμμετάσχουν στην άσκηση όλων αυτών των λειτουργιών και των εξουσιών( νομοθετικών). Δεν περιοριζόμαστε στο να λέμε ότι οι πολίτες μια φορά στα 4-5 χρόνια καλούνται να διαλέξουν αντιπροσώπους οι οποίοι θα αποφασίζουν για αυτούς, αλλά οι πολίτες αποφασίζουν μόνοι τους για τους νόμους κάτω από τους οποίους θέλουν να ζήσουν. (Αυτόνομα άτομα) σημαίνει επίσης ότι δε διαλέγουν, δεν εκλέγουν έμμεσα ή άμεσα ανθρώπους οι οποίοι θα τους κυβερνούν, αλλά ότι κυβερνούν μόνοι τους, δηλαδή ότι όλες οι βασικές αποφάσεις που αφορούν το μέλλον της κοινωνίας πρέπει να ανήκουν στο σύνολο της κοινωνίας». Μάλιστα, ο Καστοριάδης είχε προτείνει μια μορφή αυτο-οργάνωσης με άμεσα ανακλητούς εκπροσώπους για τα εργατικά συμβούλια της εποχής του.

Η κριτική στον καπιταλισμό ξεκινά από την αναγνώριση ότι αυτός  έφερε μαζί του και έναν νέο τύπο ανθρώπου. Ο Καστοριάδης αναφέρει ότι η εξάπλωση του καπιταλισμού ήρθε μαζί με την εξέλιξη της τεχνολογίας και την εμφάνιση των εθνών-κρατών, που λειτουργούσαν ως νέες αγορές. Ο νέος τύπος ανθρώπου είναι αυτός του καταναλωτή, που ενδιαφέρεται να καλύψει τις καταναλωτικές του ανάγκες περισσότερο από το να συμμετέχει στην πολιτική και τα κοινά. Ο Καστοριάδης θεωρεί ότι κινήματα αριστερής προέλευσης, όπως τα εργατικά κινήματα, βοήθησαν, έστω και χωρίς να το επιδιώκουν, στην εδραίωση του καπιταλισμού.  Οι διεκδικήσεις για αυξήσεις μισθών, βελτίωση συνθηκών και εργασίας και αιτήματα για την ύπαρξη του κράτους πρόνοιας εδραίωσαν τον καπιταλισμό ως κυρίαρχη ιδεολογία, ενώ ταυτόχρονα οι εργάτες έγιναν καταναλωτές των καπιταλιστικών κοινωνιών, δημιουργώντας ένα επιπλέον αγοραστικό κοινό του οποίου η ζήτηση έπρεπε να καλυφθεί.

Ύστερες απόψεις του Καστοριάδη σχετικά με τον καπιταλισμό ελέγχονται ως λανθασμένες. Στα μέσα του 90 ο Καστοριάδης υποστήριξε ότι η απελευθέρωση των αγορών σημαίνει ότι κανείς δεν ελέγχει την οικονομία. «Κανένας δεν μπορεί να πει πως η λειτουργία της οικονομίας ανταποκρίνεται σε σαφώς καθορισμένα συμφέροντα αν όχι ορισμένων καπιταλιστών, της καπιταλιστικής τάξης εν γένει, διότι αυτό που γίνεται τη στιγμή αυτή με το χάος που υπάρχει στη διεθνή οικονομία…δεν είναι σε όφελος της καπιταλιστικής τάξης αλλά εκφράζει την αδυναμία της να κατευθύνει το ίδιο της το σύστημα». Ωστόσο, η πραγματικότητα διαψεύδει το στοχαστή. Η τωρινή κρίση είναι αποτέλεσμα αυτής της παγκοσμιοποιημένης οικονομίας και κράτη όπως η Ελλάδα αναγκάζονται να υπερ-δανειστούν προς όφελος κερδοσκόπων.

Κριτική στην αριστερά

Ο Καστοριάδης άσκησε σκληρή κριτική στην αριστερά της εποχής του τόσο στη Γαλλία όσο και στην Ελλάδα. Από την αρχή κιόλας της πολιτικής του δράσης, διαφώνησε με τις ενέργειες του Κομμουνιστικού Κόμματος κατηγορώντας τους για έλλειμμα επαναστατικότητας. Την ίδια κριτική άσκησε και στο Κομμουνιστικό Κόμμα Γαλλίας, το οποίο θεωρούσε ότι ακολουθεί σταλινικές πρακτικές. Γρήγορα αποκόπηκε από το κόμμα και άσκησε κριτική στο καθεστώς της Σοβιετικής Ένωσης, “το γραφειοκρατικό εκφυλισμό ενός εργατικού κινήματος”, όπως συνήθιζε να αποκαλεί. Αυτή η στάση τον απομόνωσε από την αριστερή διανόηση της εποχής, οδηγώντας τον να φτιάξει τη δική του αντιπρόταση για τον σοσιαλισμό, πράγμα ιδιαίτερα τολμηρό αν σκεφτεί κανείς ότι στο ψυχροπολεμικό κλίμα της εποχής οποιαδήποτε εναντίωση με το σοβιετικό καθεστώς θεωρούνταν ταυτόχρονα υιοθέτηση της αμερικανικής πολιτικής.

Ο Καστοριάδης με την άποψή του ότι η ανθρωπότητα πρέπει να προσπαθήσει να γίνει πραγματικά αυτόνομη, ξεφεύγοντας ταυτόχρονα και από τη βαρβαρότητα, αποφεύγει το παλιό δίλημμα της αριστεράς μεταξύ επανάστασης και «ρεφορμισμού». Στο δίλημμα μιας βίαιης ανατροπής του συστήματος ή τη χρησιμοποίηση νόμιμων μέσων μέσω κοινοβουλευτικών διαδικασιών, ο Καστοριάδης αντιπροτείνει την συνειδητοποίηση της δημιουργικής ικανότητας του ανθρώπου και τη ριζική αλλαγή του τρόπου ζωής. Ο Καστοριάδης, ζώντας σε καιρούς πολιτικής έντασης τόσο στην Ελλάδα όσο και στη Γαλλία, φαίνεται να είναι κουρασμένος από το «μύθο της επανάστασης» καθώς δεν πιστεύει σε βίαιες εξεγέρσεις και λαϊκούς ξεσηκωμούς. Αναγνωρίζει ότι στιγμές δημιουργίας νέων σημασιών υπήρξαν η γαλλική και η ρωσική επανάσταση, ωστόσο δε στέκεται στο ότι αυτές έγιναν δυνατές μέσω της βίαιης ανατροπής των ηγεσιών. Επίσης, στη δική του αντιπρόταση δεν υπήρξε σαφής ως προς τα μέσα υλοποίησης της αλλαγής των ανθρώπων.

Παρά το προβληματικό κάποιων απόψεών του, ο Καστοριάδης έφερε στο κέντρο της πολιτικής δημιουργίας τον άνθρωπο. Ο άνθρωπος του Καστοριάδη είναι ηθικά υπεύθυνος, αυτόνομος, ικανός να δημιουργήσει εκ του μηδενός νέες σημασίες απορρίπτοντας επινοημένες παραδόσεις και εξω-κοινωνικούς παράγοντες. Το έργο του αποτελεί σημείο προβληματισμού για τον τρόπο οργάνωσης της κοινωνίας και την ποιότητα της δημοκρατίας σήμερα.

Η κουβέντα μας με τον Καστοριάδη τελειώνει όπως άρχισε:

«Τι θέλετε λοιπόν; Ν’ αλλάξετε την ανθρωπότητα; – Οχι, κάτι απείρως πιο μετριοπαθές: ν’ αλλάξει η ίδια η ανθρωπότητα τον εαυτό της, όπως το έχει ήδη πραγματοποιήσει δυο-τρεις φορές».

από Kafrodo

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s