Hamit Bozarslan -Τρία Σημεία για τα Σεπτεμβριανά και την Βία/6-7 Eylül ve şiddet üç not

Posted: June 1, 2010 in Κοινωνιολογία και Ιστορία-Socioloji ve Tarih
Tags: , , , , ,

Hamit Bozarslan*

Τρία Σημεία για τα Σεπτεμβριανά και την Βία

Πριν ξεκινήσω την Ομιλία μου για τα Σεπτεμβριανά θα ήθελα να τονίσω ότι οι γνώσεις μου

πάνω στο θέμα προέρχονται κυρίως από τις εργασίες της Dilek Guven και της Άννας Θεοδωρίδη, τις οποίες θεωρώ καθήκον μου να ευχαριστήσω μαζί με τους άξιους οργανωτές του παρόντος Συνεδρίου. Η σημερινή ακαδημαϊκή γνώση δεν έχει να προσθέσει περισσότερα από τις έρευνες των Guven και Θεοδωρίδη. Ξεκινώντας από αυτά που έχω μάθει από τις δύο ερευνήτριες θα σας προτείνω τρείς προοπτικές για την κοινωνιολογία της βίας. Η πρώτη είναι αυτό που αναφέρει η Dilek Guven για την μαζική βία και το γεγονός του λιντσαρίσματος, δεύτερη η ριζική διακοπή σχέσεων μεταξύ κοινοτήτων με την χρήση βίας και τέλος η τύχη της αυτοκρατορικής πόλης της Κωνσταντινούπολης/Ιστανμπούλ.

1-

Είναι γνωστό ότι το γεγονός του λιντσαρίσματος, παρατηρείται σε πολλές κοινωνίες. Στην

Γερμανία τη νύκτα των Κρυστάλλων, το 1953 στο Ιράν με την ανατροπή του Μουσάντεκ όπως και στην Αίγυπτο το 2005 με τις οργανωμένες πιέσεις κατά των ψηφοφόρων, αποδεινύεται ότι οι εκστρατείες λιντσαρίσματος γενικά οργανώνονται από εξουσίες ή από πολιτικές δυνάμεις που επιστρατεύουν μάζες λούμπεν προλεταρίων. Η Αρμενική σφαγή των Αδάνων του 1909, οι σφαγές των Αλεβήδων την περίοδο 1970-1990 και τα γεγονότα λιθοβολισμών της περιόδου των ετών 2000, όπως δείχνουν με ανοικτό τρόπο, η παράδοση του λιντσαρίσματος αποτελεί χρόνιο σύμπτωμα της τελευταίας περιόδου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπως και της Τουρκικής Δημοκρατίας. Τα γεγονότα αυτά, της μαζικής βίας που εξελίσσεται σε σφαγές, φαίνεται ότι προϋποθέτουν την ύπαρξη ενός οργανωτικού πυρήνα καθώς επίσης και σε σοβαρό βαθμό την αυθόρμητη συμμετοχή (spontaneous) μαζών. Τα γεγονότα των Σεπτεμβριανών που έχουν την διάσταση πογκρόμ περιλαμβάνουν και τα δύο αυτά στοιχεία.

Διάφορες έρευνες, μαρτυρίες και ομολογίες δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολίας για το γεγονός ότι πραγματικός οργανωτής των Σεπτεμβριανών υπήρξε ένας πυρήνας που δρούσε γύρω από τις μυστικές υπηρεσίες του Κράτους. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ο σχετικά μικρός αριθμός των θανάτων, αλλά και ο πολύ μεγάλος αριθμός των επιθέσεων κατά των περιουσιών και κατά ατόμων, χωρίς να φθάνουν σε απώλεια ζωών, επιβεβαιώνουν την παρατήρηση αυτή. Ο οργανωτικός πυρήνας επέτυχε να ελέγξει σε μεγάλο βαθμό την διαδικασία της βίας και έδειξε την «δεξιότητα» να μην εξελιχθεί η διαδικασία σε μια ευρύτερης κλίμακας σφαγή. Παρόλα αυτά βλέπουμε μια τεράστιας και μαζικής κλίμακας συμμετοχή σε ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα, που δεν υπερβαίνει τις μερικές ώρες. Διάφοροι μάρτυρες αναφέρουν ότι η συμμετοχή ξεπερνάει ένα συνηθισμένο πυρήνα και φθάνει τις 100.000, δηλαδή έφθανε το 10% του τότε πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης που επιστρατεύτηκε εκ μέρους της κυβέρνησης και του έθνους, όπως βλέπουμε. Το φωτογραφικό λεύκωμα που έχει δημοσιεύσει η Dilek Guven δείχνει ότι η συμμετοχή αυτή δεν ήταν περιορισμένα μόνο σε στοιχεία λούμπεν προλεταρίων, αλλά φαίνεται ότι είχε χαρακτήρα σύγκρουσης μεταξύ τάξεων και γενεών και ότι συμπεριλάμβανε έστω και σε περιορισμένη κλίμακα γυναίκες μέσης ηλικίας και μεσαίας τάξης. Όπως θα αναφέρω και παρακάτω, το γεγονός ότι η συμμετοχή δεν περιοριζόταν σε λούμπεν στοιχεία, δείχνει ότι η νομιμοποίηση της εχθρότητας και της βίας κατά του εχθρού έπαιξε σημαντικό ρόλο στο κοινωνικό υποσυνείδητο, για να καταστεί δε δυνατή η δικαιολογία και αποδοχή των πράξεων και να υπάρξει η μετατροπή τους σε συνειδητή ενέργεια, χρησιμοποιήθηκε η Κυπριακή κρίση και η τοποθέτηση βόμβας στο σπίτι του Μουσταφά Κεμάλ, κάτω από ένα κλίμα έντασης που περίμενε την δράση μιας ομάδας αγκιτατόρων που θα έβαζαν την σπίθα.

2-

Στα θεμέλια της διαδικασίας λιθοβολισμών βρίσκονται οι ενέργειες βεβήλωσης των ιερών

συμβόλων και των αξιών που αντιπροσωπεύουν αυτά και ότι με αυτό τον τρόπο έχει αμαυρωθεί η ηθική υπόσταση όλου του σώματος του πληθυσμού που θεωρεί τα σύμβολα αυτά ιερά και όσια, ώστε να δημιουργηθεί μια ατμόσφαιρα διαδόσεων ότι τις ενέργειες αυτές τις έχει κάνει μια ανώνυμη μάζα πέρα από τους αγκιτάτορες. Η δε αντίληψη αυτή, παίζει σημαντικό ρόλο στην έστω και για μικρό διάστημα νομιμοποίηση κατά συνειδητό τρόπο της άσκησης βίας και εχθρότητας κατά της «ενοχοποιημένης» ομάδας ως βιολογικού αντιπάλου και ταυτόχρονα με την δημόσια ανακήρυξη των μελών αυτής της ομάδας ως εχθρών και ότι η επίθεση κατά της ομάδας αυτής δεν αποτελεί έγκλημα άλλα ένα δικαίωμα. Η μαζική συμμετοχή στις επιθέσεις και η ένταση αυτών δείχνουν ότι οι διεργασίες ενοχοποίησης της ομάδας στόχου προ των γεγονότων υπήρξαν καλά προετοιμασμένες με βάση τον πολιτικό πολιτισμό και κατά την «φάση υλοποίησης» στους επιτιθέμενους είχε χαθεί κάθε ηθικός φραγμός και συνείδησης περί διάπραξης εγκλήματος. Η μαζική συμμετοχή δείχνει ακόμα ότι δεν τίθεται και θέμα κάποιας προσωπικής ηθικής ευθύνης και η απώλεια της ικανότητας αυτοκριτικής και η ικανότητα ανεξάρτητης βούλησης και ελέγχου των πράξεων λόγω της πλήρους υπακοής στην μάζα. .

Για να γίνει κατανοητή η σχέση μεταξύ των Κοινοτήτων θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η διπλή

διάσταση στην αυτοκρατορική παράδοση. Η πρώτη αφορά τις αρχές σχέσεων εξουσίας και υπακοής στις Αυτοκρατορίες των Αράβων, Περσών, Βυζαντίου ή των Οθωμανών. Η δε δεύτερη διάσταση προέρχεται από το ότι οι διακοινοτικές σχέσεις στις δομές αυτές καθοριζόταν από την διαφορά των θρησκειών των ομάδων και παρόλα τα περιοριστικά μέτρα κατά ορισμένων θρησκευτικών ομάδων εξασφαλιζόταν η σε κάποιο βαθμό αυτονομία τους που εξασφάλιζε την συνέχιση της ύπαρξης τους. Για να υπάρξει ειρηνική συμβίωση των Κοινοτήτων θα έπρεπε οι χώροι συνάντησης όπως οι αγορές, εντευκτήρια ακόμα και οι γειτονιές να είναι κοινόχρηστοι χώροι, ενώ γινόταν δεκτοί ως αυτοδιοικούμενοι χώροι οι τόποι λατρείας, τα θρησκευτικά ιδρύματα με τις ιδιαιτερότητες αντιμετώπισης των δύο φύλων και τα νεκροταφεία, που αναγνωριζόταν ότι ανήκαν αποκλειστικά σε κάθε θρησκευτική κοινότητα και ότι αποτελούσαν ιερούς χώρους.

Η αντίληψη λιντσαρίσματος ή τα πογκρόμ πέρα από τα πρόσωπα θύματα , έχει στόχο να

αμαυρωθούν και να κηλιδωθούν οι τρείς αυτοί χώροι. Στα Σεπτεμβριανά η διαπίστωση του μικρού αριθμού φόνων αλλά του πολύ μεγάλου αριθμού βιασμών, δείχνει την αντίληψη του κυρίαρχου στοιχείου ότι θέλει να βεβηλώσει το σύνολο της μειονοτικής Κοινότητας μέσω του γυναικείου σώματος καθώς επίσης και να αμαυρώσει το σύνολο της ομάδος θύματος με συνειδητό τρόπο. Οι επιθέσεις κατά των εκκλησιών, κατά των χώρων που αποτελούν το στοιχείο της θρησκευτικής και μεταφυσικής αυθυπαρξίας της Κοινότητας και η αμαύρωση αυτών, δείχνουν ότι επιδιώκεται με τον τρόπο αυτό η βίαια διακοπή του νήματος μεταξύ ζωής και θανάτου που αποτελεί το θεμέλιο των θρησκειών.

Ακριβώς αυτή την αλήθεια εξέφρασε ο Πατριάρχης Αθηναγόρας λέγοντας: «Αμαυρώθηκε η ιερότητα των χώρων λατρείας μας». Η αναφορά από μάρτυρες ότι έβλεπαν την «Παναγία να θρηνεί» έχει ιδιαίτερη σημασία. Οι επιθέσεις δε προς τα νεκροταφεία εξέφραζαν τον σκοπό της κυρίαρχης ομάδας να κατοχυρώσει τα όρια και την διαφορετικότητα στο έδαφος και την

βίαια διακοπή της συνέχειας των γενεών για την Κοινότητα θύμα. Η βεβήλωση της ιερότητας των νεκροταφείων έχει σκοπό την εξαφάνιση της ιστορικής συνέχειας της ομάδος της οποίας το μέλλον τίθεται σε αμφισβήτηση. Οι βεβηλώσεις και επιθέσεις που γίνονται στις τρείς κατηγορίες των χώρων που εκλαμβάνονται ως ιεροί από το θύμα μπορεί να εξηγηθεί με την επιθυμία των δημίων να ασκήσουν ωμή βία όντας πολύ κοντά στα θύματα τους, την εκμηδένιση της διαφοράς της βίας που ασκεί μεταξύ των διαφορετικών ομάδων και της βίας με μεταφυσική έννοια, ότι δεν είναι δυνατό να συμβιώσουν πάλι μαζί αφού είναι αδύνατη η επιστροφή στα παλιά και εξάλλου δεν έχει αυτή και κάποια έννοια.

3-

Το τελευταίο σημείο που θέλω να επισημάνω είναι ότι με τα Σεπτεμβριανά η καταστράφηκε η Κωνσταντινούπολη ή η Ιστανμπούλ ως μια αυτοκρατορική πόλη. Γνωρίζουμε ότι η διαδικασία κατάρρευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πού υπήρξε έστω και μερικώς συνεχιστής του Βυζαντίου, εξελίχθηκε παράλληλα με την ενδυνάμωση των εθνικιστικών κινημάτων και ότι ο οικονομικός αποκλεισμός κατά των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας της περιόδου 1908- 1909, οι σφαγές του 1909 στα Άδανα, η Γενοκτονία του 1915, τα πογκρόμ της περιόδου 1919-1922 κατά των Ελλήνων αποτελούν τα στάδια της διαδικασίας εξαφάνισης της αυτοκρατορικής παράδοσης. Κατά τον ίδιο τρόπο η ανταλλαγή πληθυσμών του 1924, οι οργανωμένες επιθέσεις κατά των Εβραίων της Θράκης το 1934 και ο Φόρος Περιουσίας (Βαρλίκ Βεργκισή) κατά την διάρκεια του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου αποτελούν πράξεις της Τουρκίας που μετατρεπόταν σε έθνος-κράτος και ξερίζωνε την σύνδεση της με το δικό της παρελθόν.

Να όμως που η διαμόρφωση των νέων πολιτικών δομών του έθνους-κράτους δεν σήμαινε και ταυτόχρονα το τέλος και των πόλεων που θα μπορούσαμε να τις ονομάσουμε ως Αυτοκρατορικές όπως του Κιρκούκ, της Ιερουσαλήμ, της Βηρυτού, του Χαλεπιού και στην Τουρκία της Κωνσταντινούπολης που συνέχιζε την ύπαρξη της παρά το έθνος-κράτος και μάλιστα απειλώντας αυτό δείχνοντας μια εναλλακτική διαμόρφωση κοινωνιών. Στις πόλεις αυτές η παρουσία αξιόλογου αριθμού «μειονοτικών πληθυσμών», η ύπαρξη εκκλησιών, νεκροταφείων που ανήκαν στις μειονότητες που διέθεταν κάποια αυτοδιοίκηση και ιδιαίτερα επειδή διέθεταν έστω και «φαινομενικά» μια νομική αυθυπαρξία, η παρουσία μιας πολύ-πολιτισμικότητας προβαλλόταν σαν μια εναλλακτική επιλογή στην εθνικιστική αντίληψη της υπηκοότητας που βασίζεται σε ένα έθνος σε κάθε κράτος. Οι πόλεις αυτές παρόλο που δεν διέθεταν κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, στην θεμελιακή τους υπόσταση, διέθεταν του κώδικα σεβασμού προς το διαφορετικό και στα ιδρύματα που είχαν ιερό χαρακτήρα.

Τα Σεπτεμβριανά εξάλλου ήθελαν να δείξουν ότι πλέον δεν υπήρχε στην έστω και κατ’ επίφαση ανοχή προς τις μη-Μουσλουμανικές μειονότητες, που εξάλλου είχαν ήδη εξοστρακιστεί σε μεγάλο βαθμό και ότι αυτοκρατορική Κωνσταντινούπολη έπρεπε να γίνει μια εθνικιστική πόλη η Ιστανμπούλ. Η πόλη που πάντοτε μισούσε ο Τουρκικός Εθνικισμός αλλά επιθυμούσε να την κατέχει ως μνημείο της εθνικής και ιστορικής νίκης κατά των άλλων κοινοτήτων δεν θα έπρεπε να διατηρήσει την πολύ-χρωματική της ύπαρξη που έστω εν μέρει διατηρούσε μέχρι τότε. Το όνειρο του Ζιγιά Γκιόκαλπ που ήθελε όλα να είναι Τουρκικά, από το κεφάλαιο μέχρι την επιστήμη, από τα ναυπηγία μέχρι τα τρένα και η Τουρκία στην οποία δεν θα είχαν δικαίωμα λόγου οι «Μπούσιοι»πραγματοποιούταν όχι μόνο στην Ανατολή αλλά και στην Κωνσταντινούπολη. Ήταν εφικτό να ζουν οι μη-Τούρκοι ή/και μη-Μουσουλμάνοι ακόμα αλλά με το κόστος να αισθάνονται τον φόβο μέχρι το μεδούλι των οστών τους.

Η καταστροφή με αυτό τον τρόπο της Κωνσταντινούπολης, σήμαινε και την αυτοκτονία της

Ιστανμπούλ.

* Αναπλ.Καθηγητής στη Σχολή Ανωτάτων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών,Παρίσι,Γαλλία.

Ομιλία του Χαμίτ Βοζαρσλάν στο συνέδριο της ΟΙ.ΟΜ.ΚΩ που διεξήχθη στις 13 Σεπτεμβρίου του 2008 στην Αθήνα.

6-7 Eylül ve siddet üzerine üç not

Konusmama başlamadan önce, 6-7 Eylül ile ilgili bilgilerimin özellikle Dilek Güven’in ve Anna Theodorides’in çalısmalarına dayandığını ve konferansın değerli organizatörleriyle birlikte kendilerine teşekkür etmeyi bir borç bildiğimi belirtmek istiyorum. Araştırmanın bugünkü hali Güven’in ve Theodorides’in çalısmalarının ötesine gitmeye imkân bırakmamaktadır. Onlardan öğrendiklerimden yola çıkarak burada şiddet sosyolojisi ile ilgili üç perspektif önermek istiyorum. Bunlardan ilki, Dilek Güven’in de ele alacağı kitlesel şiddet ve linç olgusuyla, ikincisi cemaatlerarası ilişkilerde şiddet yoluyla gerçekleştirilen radikal kopuslarla, sonuncusu ise bir imparatorluk sehri olarak Konstantinopol/İstanbul’un kaderi ile ilgilidir.

1.-

Bilindiği gibi linç olgusu değişik toplumlarda gözlemlenebilmektedir. Almanya’daki Kristal Gecesi, 1953’te Đran’da Musaddek’ın devrilmesi ya da 2005’de Mısır’da seçmenlere karşı düzenlenen baskıların da gösterdiği gibi, linç kampanyaları genellikle lümpen proletaryanın bir iktidar ya da siyasi bir güç tarafından seferber edilmesiyle mümkün olmaktadır. 1909 Adana Ermeni katliamının, 1970 ve 1990’lardaki Alevi katliamlarının ve 2000’li yıllardaki linç olaylarının da bariz bir sekilde gösterdiği gibi, linç olgusu son dönem Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet Türkiyesi’nde de kronik bir sekilde ortaya çıkmaktadır. Bu vakalar, katliamlara varan kitlesel şiddet kullanımının hem bir çekirdek nüve tarafından düzenlendiğini hem de ciddi bir kendiliğinden gelen (spontaneous) kitlesel bir katılım sayesinde mümkün olabildiğini göstermektedir. Bir pogrom boyutunu alan 6-7 Eylül olayları da bu ikili niteliğe sahip bulunmaktadır.

Değişik araştırmalar, tanıklıklar ve itiraflar, devletin istihbarat tesekküllerinden oluşan bir nüveninin 6-7 Eylül pogromunun gerçek düzenleyicisi olduğu konusunda kuskuya yer bırakmamaktadır. Can kaybının nispeten az, ama maddi hasarların ya da sahsa karsı tecavüz gibi ölüme varmayan şiddet vakalarının son derece yüksek olması da buna bir kanıt olarak gösterilebilir. Çekirdek nüve açık bir şekilde şiddet sürecini büyük bir ölçüde kontrolü altına alabilmis, genis çaplı bir katliama geçisi engellemede “maharet” gösterebilmistir. Bununla birlikte, bir kaç saati asmayan son derece dar bir zaman dilimi içinde son derece yoğun bir kitlesel katılımın gerçekleştiğini görmekteyiz. Değişik tanıklıklar olaylara katılanların sayısının sıradan bir çekirdek nüvenin çok ötesine geçtiğini ve100.000’ü bulduğunu, yani o zamanki İstanbul nüfusunun 10’da birinin devlet ve millet adına seferber edilebildiğini önermektedir. Dilek Güven’in yayınladığı fotograf albümü, bu katılımın sadece lüben proletarya ile sınırlı olmadığını, sınıflar arası ve nesiller arası bir niteliğe sahip olduğunu, ve marjinal bir boyutta da olsa, orta yaşlıları ve orta sınıf kadınlarını da içerdiğini göstermektedir. İlerde de değineceğim gibi, katılımın lümpen proletarya ile sınırlı olmaması, düşmanlık ve “düşmana karşı” şiddetin mesruiyetinin toplumsal bilinç altında önemli bir yer aldığını, kendisini anlamlı ve mesru kılmak ve bilinçli bir eyleme dönüsmek için Kıbrıs krizi ya da Mustafa Kemal’in evinin bombalanması gibi bir gerginlik anını ve ajitatör bir grub tarafından başlatılan bir kıvılcımı beklediğini göstermektedir.

Linç olgusunun temelinde mukaddes olarak kabul edilen değer ve sembollere tecavüz edildiği ve bu yolla, bu sembollere tek bir vücud oluşturan grubun manevi varlığının kirletildiği dedikodusunun ajitatör katmanını asan anonim bir kitle tarafından gerçek olarak kabul edilmesi yatmaktadır. Bu ise, düşmanlık temasının, kısa bir süre için bile olsa, somut bir sekilde mesrulaştırılması, kendilerine atfedilen “cürümü isleyenlerin” aid oldukları grubun biyolojik bir düşman olarak algılanması ve alenen düşman olarak ilân edilmesi, ona karşı tecavüzün bir cürüm olarak değil de bir hak olarak kabul edilmesini de beraberinde getirmektedir. Kendiliğinden kitlesel katılımın yoğunluğu “olaydan önce” siyasi kültürün bu gruba karsı düsmanlık temelinde yapılandırılmış olduğunu göstermekte, “harekete geçiş” anının ise, zaten vicdanlarda sarsılmış olan etik sorumluluğun somut olarak tümüyle ortadan kalkması anlamına gelmektedir. Kitlesel katılım, aynı zamanda, artık kişisel etik sorumluluğun da söz konusu olamayacağını, olayları eleştirel bir sekilde değerlendirme ve kisisel tutum belirleme kapasitesini kaybetmiş “özne”lerin (subject) yerini tümüyle kollektif bir bünyeye bırakmış olduğunu göstermektedir.

2-

Cemaatler arası ilişkilerin anlaşılması için, imparatorluk geleneğinin ikili boyutunun ele alınması gerekmektedir. Bunlardan ilki, Arab- Fars, Bizans ya da Osmanlı İmparatorluklarının hakimiyet ve boyundurluk ilişkileri temelinde kurulmuş olamalıdır. İkinci boyut ise, bu tür yapıların aynı zamanda cemaatsel bir niteliğe sahip olmaları, özellikle dini bir ayrımla belirlenen cemaatlerin, sınırlı da olsa, devamlılıklarını temin eden bir özerkliğe sahip olmalarıdır. Cemaatler arası ilişkilerin barışçı ilişkiler olması için, pazar yeri, çayhaneler, hatta mahalleler gibi bazı sahaların ortak sahalar olarak kabul edilmesi, din, cinsiyet ve mezarlıkların ise ayırıcı, gruba has ve mukadde sahalar ya da müessesseler olarak kabul edilmesi gerektirmektedir.

Linç olgusu ya da pogromlar, somut kurbanlarının ötesinde bu üç sahanın kirletilmesi anlamına gelmektedir. 6-7 Eylül olaylarında cinayetlerin az olması ama tecavüzlerin sayısının son derece yüksek olması, hakim grubun kadın vücüdu yoluyla azınlık gruba tecavüz etmesi, cemaatin tümünün bilinçli bir sekilde kirletilmesi anlamına gelmektedir. Kiliselere saldırı, grubun ilâhi, metafizik varlığının ifadesi ve garantisini olusturan ibadethanelerin kirletilmesi ve bu yolla grubun dünyevi yasamla ölüm sonrası yasam arasında kurduğu inanç temelindeki bağlantının koparılması anlamına gelmektedir. Patrik Athenagoras’ın “ibadethanelerimizin mukaddesatı utandırıcı bir şekilde kirletilmiştir” demesi bu olguyu açık bir sekilde ifade etmektedir. Tanıkların olaylardan sonra “Ağlayan Meryem Ana” imajına yaptıkları gönderme de bu çerçevede baslı basına bir anlam kazanmaktadır. Mezarlıklara tecavüz ise, kendisi ve hakim grup (ve diğer cemaatler) arasındakı sınırları ve ayrılığı toprakta tescil eden cemaatin nesiller arası devamlılığının kırılması anlamına gelmektedir. Mezarların mukaddesatın kirletilmesi, geleceği tehlikede olan grubun aynı zamanda tarihteki varlığının da imha edilmesi demektir. Mukaddes olarak addedilen bu üç sahaya yapılan saldırılar, celladların ve kurbanların ortak mekânlarda vukubulmasıyla açıklanabilecek yakın şiddet, gruplar arası şiddet ve metafizik şiddet arasındaki farklılıkları ortadan kaldırmakta, artık eskiye dönmenin, hatta bir arada yasamanın anlamsız ve bu nedenle de imkânsız olduğunu göstermektedir.

3-

Üzerinde durmak istediğim son husus ise, 6-7 Eylül’le birlikte, bir imparatorluk sehri olarak Konstantinopol ya da İstanbul’un imha edilmesidir. Kısmen de olsa Bizans’ ın bir devamı olan Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılma sürecinin milliyetçilik hareketlerin gelismesi ile birarada gittiğini, 1908-1909 Rumlara karsı uygulan boykotajın, 1909 Adana katliamlarının, 1915 soykırımının, 1919-1922 Rumlara karsı düzenlenen pogromların imparatorluk geleneğinin yok edilmesi sürecinde kilometre taslarını oluşturduğunu biliyoruz. Aynı şekilde 1924 nüfus mübadelesi, 1934’te Trakya’da Yahudilere karşı düzenlenen saldırılar ve İkinci Dünya Savası dönemindeki Varlık Vergisi, “ulus-devletleşen” Türkiye’ nin kendi öz geçmişiyle kopuşunun yeni emarelerini oluşturmaktaydı.

Ne var ki, kendilerini ulus-devlet olarak algılayan yeni siyasi birimlerin olusması imparatorluk şehirleri olarak adlandırabileceğimiz şehirlerin sonu anlamına gelmemekteydi. Kerkük, Kudüs, Beyrut, Halep, ve Türkiye’de İstanbul, ulus-devletle uyusmayan, hatta ona meydan okuyan, varlıklarıyla başka tür toplum formüllerinin bulunduğunu gösteren sehirler olarak var olmaya devam etmekteydiler. Önemli oranda “azınlık” bir nüfusu barındıran, çoğunluğun bir parçası olmayan cemaatlerin kilise, mezarlıklar vs. gibi özerk müessesselere ve özellikle de önemli bir kamusal “görünürlüğe” sahip olmaya devam ettiği, çok-renklilikle belirlenmiş bu şehirler, vatandaşlık ve bir millete aidiyet arasında doğrudan bir bağlantı kuran milliyetçiliklere karşı birer alternatif olarak ortaya çıkmaktaydılar. Kozmopolit bir niteliğe sahip olmasalar da, bu şehirlerin varlığının temelinde, farklılıklara ve mukkaddes olarak kabul edilen müessesselere saygıyı içeren bir görgü kodu bulunmaktaydı.

6-7 Eylül, zaten vatandaslıktan fiili olarak dıstalanmış olan gayri-müslim cemaatlerin artık bu görgü kodundan da faydalanamayacaklarını, imparatorluk şehri olarak İstanbul’un yerini milliyetçilik şehri olarak İstanbul’ a bıraktığını göstermekteydi. Türk milliyetçliğinin her zaman nefret ettiği, ancak diğer cemaatlere karşı kendi etnik ve tarihî zaferinin belirtisi olarak sahib olmak istediği İstanbul, artık, o zamana kadar kısmen de olsa var olmaya devam eden çok-renkliliğini koruyamayacaktı. Sermayesinden ilimine, tersanelerinden trenlerine kadar her şeyinin Türk olduğu ve “Boso”ların söz hakkına sahip olmadığı bir Türkiye tahayyül eden Ziya Gökalp’ın rüyası artık sadece Anadolu’da değil İstanbul’da da gerçekleşmekteydi. Türk ve ya Müsülman olmayanların İstanbul’da yasaması hâlâ mümkündü, ama varlıklarını devam ettirebilmeleri artık ancak iliklere kadar hissedilen korku pahasına mümkün olabilecekti.

Konstantinopol’un bu sekilde imha edilmesi aynı zamanda İstanbul’un da intiharı anlamına gelmekteydi.

Bozarslan’ nın konuşması “İstanbullu Rumlarin Evrensel Federasyon’un” düzeltiği konferansta sunulmuştur. (Atina 13 Eylül 2008)

*Assoc.Prof. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales

by efes_dark

Advertisements

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s