Posts Tagged ‘azınlıklar’


Alıntı: Anatoli
Yazar: Sait Çetinoğlu


izmirizmir.net sitesinde bulduk

(more…)


[Azınlıkça – Sayı: 59 – Ağustos 2010]

İbram Onsunoğlu

1975 yılından beri ömür boyu hapis cezasını çekmekte olduğu cezaevinde rahatsızlanan “görünmez diktatör” Dimitrios İoannidis, kaldırıldığı hastanede 16 Ağustos günü öldü. 87 yaşındaydı, yaşlılık yüzünden birçok sağlık sorunları vardı, ölüm nedeni sıcak çarpması olarak açıklandı.

1974’te cuntanın yıkılışı ve demokratik yönetimin yeniden kuruluşundan sonra yargılanıp hüküm giyen ve 35 yıldır hapiste yatmakta olan iki cuntacı subay kalmıştı. Diğerleri ya hapisteyken öldüler, cuntanın başı Georgios Papadopulos gibi, ya da birçoğu yaşlılık ve hastalık nedeniyle özel aftan yararlanıp salıverildi, hâlâ yaşamakta olan Stilyanos Pattakos gibi. Şimdi cezasını çeken bir tek Nikolaos Dertilis var. İoannidis, kendisi için özel af talebinde bulunmayı reddetmişti. İki yıl önce sağlık nedenleri ileri sürerek salıverilmesini istedi, ama yetkili kurul bu talebini geri çevirdi.

Albay Dimitrios İoannidis, daha sonra tümgeneralliğe terfi etti, 21 Nisan 1967 askerî darbesini yapan cuntanın önde gelen isimlerindendi. Ama hep arka planda kalmayı tercih etti, cunta hükümetlerinde görev almadı, ordudan ayrılmayarak EAT-ΕΣΑ’nın (Yunan Ordusu İnzibatı-Özel Soruşturma Birliği’nin) başına geçti.
Megali-ideacıydı ve tam bir faşist. Kendini orduya adamış, siyasetçilere güvenmeyen, ülkenin ordu vesayetinde yönetilmesi gerektiğine inanan biriydi. Amansız bir antikomünist, gaddar ve işkenceci. Sinsi, komplocu ve darbeci. Hiçbir zaman izin kullanmadığı söylenir ve bekâr kalmıştır. (Bundan birkaç yıl önce, 80 yaşını aşmışken ve hapisteyken, bir subay arkadaşının dul karısıyla evlenmesi, herkesi şaşırtmıştı.) Keşiş yaşamı sürdüren, öne çıkmaktan ve gösterişten hoşlanmayan İoannidis, 25 Kasım 1973 karşı darbesiyle Papadopulos’u devirdikten sonra artık ülkeyi tek başına yönetmeye başladığında bile hiçbir zaman halk önüne çıkmadı, ortalıkta görünmedi, konuşmadı. Onun için adı “görünmez diktatöre” çıktı. General Gizikis’i cumhurbaşkanı, Andruçopulos’u başbakan tayin etti, kendisi perde arkasında kaldı, ülkeyi oradan yönetti. Veya öyle yönetebileceğine inanacak kadar safdildi, ama tehlikeli bir safdil.

CIA ile öteden beri yakın ilişkileri olduğu söylenir. Ender demeçlerinin birinde, 15 Temmuz 1974 tarihinde Kıbrıs’ta oradaki Yunan ordusunu ve aşırı sağcı ve enosisçi yerel güçleri kullanarak Makarios’a karşı düzenlediği darbeyle ilgili olarak, “Türkiye’nin adaya müdahale etmeyeceğini söyleyen Amerikalılar tarafından aldatıldığını” iddia etmişti. Adaya Türk çıkarması başladığında, genel seferberlik ilan edip, Türkiye’ye karşı savaş emri vermiş, ancak bu kez kendi tayin ettiği kuvvet komutanları, “bu savaşın kazanılamayacağını söyleyip, ihanet etmişlerdi”. Oysa o, “Türklerden çok daha kaliteli silahlara sahip Yunan ordusunun bu savaştan muzaffer çıkacağına inanıyordu”. Böylesine safdil ve tehlikeli.

EAT-ΕΣΑ’nın komutanı olarak ΕΣΑ’yı yeniden örgütledi, güçlendirdi, misyonu cunta rejimini korumak olan kendi kişisel ordusu haline dönüştürdü, bir çeşit ordu içinde ordu. İoannidis’in, ayrıca, ordudaki ateşli genç subaylar üzerinde büyük etkisi olduğu söylenirdi. Papadopulos’a karşı darbeyi bu subaylar ve ΕΣΑ birlikleri ile gerçekleştirdi. ΕΣΑ, yalnız cunta aleyhtarı sivillerin değil, ordu içindeki demokratik veya kralcı subayların da kâbusu oldu. Cunta aleyhinde faaliyet gösteren vatandaşları ve subayları, her çeşit işkenceyi de uygulayarak sorgulamayı ΕΣΑ yürütüyordu. Cunta devrildikten sonra düzenlenen mitinglerde söylenen sloganlar arasında şu ikisi uzun süre yankılandı: «ΕΣΑ, SS, βασανιστές!», «Φόλα στον σκύλο της ΕΣΑ!». Burada “ΕΣΑ’nın iti” benzetmesi yapılan, İoannidis idi. Daha sonra hükümet, ΕΣΑ’yı kaldırıp, inzibat birliklerinin adını “Στρατονομία” olarak değiştirmek zorunda kaldı.

İoannidis, 1963-64 yılları arasında iki yıla yakın bir süre Kıbrıs’taki Yunan ordusunda görevlidir. On yıl sonra, İoannidis’in düzenlediği darbede yaşamını şans eseri kurtarıp Kıbrıs’tan kaçan cumhurbaşkanı Makarios, şu öyküyü anlatıyordu, 1964’lerde bir gün onu makamında İoannidis ziyaret eder, beraberinde Nikos Sampson vardır: “Kıbrıs sorununu kökten halledecek bir plan hazırlamışlar, bana bunu anlatmaya gelmiş. ‘Tüm adadaki Kıbrıslı Türklere aniden saldırıp, onların işini kökten bitireceğiz. Ve kurtulmuş olacağız.’ Şaşırıp kaldım. Kendisiyle hemfikir olamayacağımı, bu kadar masum insanın öldürülmesi olayını tahayyül edemediğimi söyledim… Caninin tekidir diyorum size.”

İoannidis, Kıbrıs’ta, Kıbrıslı Türklere karşı saldırılar düzenleyen Polikarpos Yorgacis ve Nikos Sampson liderliğindeki paramiliter grupların örgütlenmesine ve faaliyetlerine katkıda bulundu. İki toplum arasındaki çatışmaların şiddetlenmesinde onun parmağı vardır. Daha sonra, Yorgacis’le araları bozuldu, ve Makarios’un içişleri bakanı Yorgacis bir faili meçhule kurban gitti, bu suikastın perde arkasında İannidis’in olduğu söylenir. Ama öte yandan keşiş yaşamlı İoannidis, Yorgacis’in Fransız kökenli karısına olan hayranlığını gizlemiyordu. Yorgacis’in dul karısıyla daha sonra cumhurbaşkanlığı koltuğuna oturacak Tassos Papadopulos evlenecekti. İoannidis, Makarios’u devirdikten sonra, yerine eski dostu “Türk kasapı” Sampson’u tayin etti. Yalnızca bu olay, Türkiye’yi çileden çıkarmaya yeterdi.

Makarios’un deyimiyle “caninin teki” olan İoannidis’in nefret ettiği ve bu yüzden hedef seçtiği bazı kişiler vardı, en başta Makarios, Yorgacis, ve cuntanın lideri Georgios Papadopulos gibi.

Makarios, ona göre, Enosis söylemlerine rağmen adanın Yunanistan’la birleşmesini engelliyordu ve komünistlerin etkisi altındaydı. İoannidis, 15 Temmuz 1974 tarihinde Makarios aleyhinde darbe düzenledi, amacı onu öldürmek ve Enosis’i ilan etmekti. Darbe başarılı oldu, ama Makarios kurtuldu. Türkiye’nin Kıbrıs harekâtıyla Enosis planı da altüst oldu.

Her çeşit karanlık işin içinde olan, başına buyruk ve denetlenmeyen Polikarpos Yorgacis, İoannidis’e göre adadaki en tehlikeli kişiydi. Cuntanın lideri Papadopulos’a karşı suikast girişiminde Yorgacis’in parmağı olduğuna inanıyordu. Ve bir faili meçhule kurban gitti. İoannidis, Yorgacis cinayetiyle ilgili çok şeyler bildiğini dolaylı olarak doğrulamıştır, bu suikastta doğrudan ilişkisi olduğu izlenimini vererek.

İoannidis, 21 Nisan darbesini birlikte gerçekleştirdikleri silah arkadaşı Georgios Papadopulos’un kısa süre içinde yıldızının parlamasından ve cuntanın tartışılmaz lideri konumuna girmesinden rahatsızdı ve onu devirmek için tetikte bekliyordu. Papadopulos’a ilgili istihbarat ulaştığında inanmadı, “Dimitri hanım evlâdıdır, darbe yapamaz” diye geçiştirdi. Onu her ihtimale karşı Atina’dan uzaklaştırmak istedi, ama başaramadı, zira İoannidis’in 20 bin kişilik sadık bir ΕΣΑ ordusu vardı. Papadopulos, kendini cumhurbaşkanı tayin ettikten sonra cunta rejimini özgürleştirmeyi ve sivilleştirmeyi düşünmeye başladı. Askerî cunta yönetiminden sivil yönetime yumuşak ve denetimli bir geçiş yapmak üzere eski siyasetçi Spiros Markezinis’in başbakanlığı altında bir “sivil” hükümet kurdurdu. Birkaç ay sonra 17 Kasım Teknik Üniversite öğrenci ayaklanması patlak verdi ve bu ayaklanma hemen yaygın bir hal aldı. Papadopulos, ayaklanmanın bastırılmasını emretti ve sıkıyönetim ilan etti. Atina’da kaos ortamı oluşmasında İoannidis emrindeki kuvvetlerin katkısı olduğu söylenir. Bu kargaşadan yararlanan İoannidis, bir hafta sonra tereyağdan kıl çeker gibi darbe yapıp, Papadopulos’u devirdi ve onu villasına hapsetti. Papadopulos, “21 Nisan İhtilali ilkelerine ihanet etmişti.”, darbeyi böyle gerekçeliyordu.

İoannidis, 8 ay sonra bu kez Kıbrıs’ta Makarios’a karşı yeni bir darbe düzenledi. Bu hareket, İoannidis’in de, Yunanistan’daki cuntanın da sonu oldu.

Görünmez diktatör İoannidis’in hedef seçtiği kişilere neler yaptığını birkaç örnekle anlatmaya çalıştım. Hedef seçtikleri arasında Kıbrıslı Türkler de vardı. On yıl öncesinden onları ani bir saldırıyla toptan kıyımdan geçirip yok etmek konusunda bir plan hazırlamıştı. Makarios onay vermediği için bu planı uygulamaya koyamamıştı. Şimdi uygulayabilirdi, ama hemen ardından devrildi.

Kurban olmaya çok daha elverişli Batıtrakyalı Türklerle ilgili İoannidis’in acaba nasıl planları vardı? Olmaması mümkün değil. Ama bu konuda elimizde hiçbir belge yok. Veya küçük bir belge, bir işaret var. Zira İoannidis, komplo kurallarına tam uyan profesyonel bir komplocu olarak peşinden hiçbir iz bırakmamaya özen gösteriyordu.

İoannidis’in 8 ay süren diktatörlüğü döneminde, zaten daha önce en ağır baskı ve ayrımlar altında ezilen Azınlık, bunların daha bir şiddetlenmeye başladığını pek hissetmedi, daha doğrusu bunu yeni diktatörlükle pek ilişkilendirmedi. Ama merciler arasında Batı Trakya’da Azınlık aleyhtarı daha sert bir İoannidisçi örgütlenme ve daha sert uygulamalar başlamıştı, ne var ki azınlık yaşamında bu yeni olumsuzlukları anlayıp dinleyinceye dek İoannidis devrildi.

İoannidis ve cunta devrildikten ve demokratik yönetim yeniden tesis edildikten sonra, Kıbrıs yüzünden Türkiye ile savaş tehlikesine rağmen, aylar boyunca ülke çapında özgürlüğe kavuşmanın verdiği bir coşku ve rahatlık, hoş bir düzensizlik, bir “anarşi” yaşandı, devlet sanki ortalıkta yoktu. Trakya hariç. Batı Trakya’da Azınlık bir yıl boyunca ırkçı saldırılar ve terör koşulları altında yaşadı. Bu hal, kısmen “malum” etkenlerin bir sonucuydu, Türkiye’nin Kıbrıs’a çıkışının faturasını azınlık Türklerine ödetmeden olmazdı. Ama büyük ölçüde Trakya’da Azınlık aleyhinde oluşmaya başlayan İoannidisçi yapılanmanın bir ürünüydü bunlar. Cunta Trakya’da daha dimdik ayaktaydı.
İoannidis diktatörlüğü bereket ki çok uzun sürmedi, eğer sürseydi, göreceğimiz çok şeyler vardı. Tabiî tarih “eğerler” ile yazılmaz. Ama “eğerler” olmayınca da tam anlaşılamaz ve yorumlanamaz.

Şimdi yukarıda sözünü ettiğim “küçük belge” şu:

İoannidis, diğer cuntacılarla birlikte iki kez yargı önüne çıkarıldı, 21 Nisan darbesine katıldığı için ve Teknik Üniversite ayaklanmasının kanlı bastırılışı için. Kıbrıs’taki darbe için yargılanmadı. Bu olayla ilgili Meclis araştırması yapıldı, ancak İoannidis Meclisin ilgili komisyonu önünde ifade vermeyi reddetti. “Kıbrıs’taki askerî harekâtın tüm sorumluluğunu üstleniyorum.” demekle yetindi. Kıbrıs’taki darbe olayının yargıya taşınmamasının ve Meclis araştırması sonucunda oluşturulan Kıbrıs Dosyasının hâlâ yayımlanmamış olmasının nedeni, ifşa edilecek millî sırların Türk tezlerine yarayacağı korkusudur.

İoannidis, 21 Nisan darbesi için çıkarıldığı mahkemede de ifade vermedi ve kendini savunmadı. Teknik Üniversite davasında ise, her nedense sessizliğini bozdu ve uzun bir ifade verdi. Mahkeme önünde bir ara konuyu değiştirdi ve, ne yapsa beğenirsiniz, hiç alakası olmadığı halde bizim Azınlığa değindi. İoannidis, 2. Dünya Savaşında Batı Trakya’daki Alman ve Bulgar işgali sırasında ve onu izleyen andart savaşında 40 bin Batıtrakyalı Türkün Türkiye’ye göç ettiğini söylüyordu. “Büyük bir hata işleyerek o 40 bin kişinin daha sonra Trakya’ya geri dönmesine müsaade ettik. Onların geri dönüşünü engellemiş olsaydık, şimdi azınlık sorunu diye bir sorun kalmayacaktı.” dedi.

Görünmeyen diktatör, Azınlıkla ilgili düşüncelerini ve dolayısıyla kafasındaki planı da ifşa etmişti. Azınlığı hedef olarak seçtiği belliydi, ama kısa süren diktatörlüğü döneminde ve daha önemli işlerle uğraşırken besbelli Azınlığa yeterli zaman ayıramamıştı. Kararlılığı ve gaddarlığı göz önüne alınırsa, Azınlığın nasıl bir beladan kurtulduğu konusunda tahmin yürütebiliriz.

Link: http://www.azinlikca.net/index.php?option=com_content&view=article&id=1487:olen-diktator-oannidis-ve-azinlik-ibram-onsunoglu&catid=42:bram-onsunolu&Itemid=61

efes_dark tarafından

yeniden yayınlandı


Hamit Bozarslan*

Τρία Σημεία για τα Σεπτεμβριανά και την Βία

Πριν ξεκινήσω την Ομιλία μου για τα Σεπτεμβριανά θα ήθελα να τονίσω ότι οι γνώσεις μου

πάνω στο θέμα προέρχονται κυρίως από τις εργασίες της Dilek Guven και της Άννας Θεοδωρίδη, τις οποίες θεωρώ καθήκον μου να ευχαριστήσω μαζί με τους άξιους οργανωτές του παρόντος Συνεδρίου. Η σημερινή ακαδημαϊκή γνώση δεν έχει να προσθέσει περισσότερα από τις έρευνες των Guven και Θεοδωρίδη. Ξεκινώντας από αυτά που έχω μάθει από τις δύο ερευνήτριες θα σας προτείνω τρείς προοπτικές για την κοινωνιολογία της βίας. Η πρώτη είναι αυτό που αναφέρει η Dilek Guven για την μαζική βία και το γεγονός του λιντσαρίσματος, δεύτερη η ριζική διακοπή σχέσεων μεταξύ κοινοτήτων με την χρήση βίας και τέλος η τύχη της αυτοκρατορικής πόλης της Κωνσταντινούπολης/Ιστανμπούλ.

1-

Είναι γνωστό ότι το γεγονός του λιντσαρίσματος, παρατηρείται σε πολλές κοινωνίες. Στην

Γερμανία τη νύκτα των Κρυστάλλων, το 1953 στο Ιράν με την ανατροπή του Μουσάντεκ όπως και στην Αίγυπτο το 2005 με τις οργανωμένες πιέσεις κατά των ψηφοφόρων, αποδεινύεται ότι οι εκστρατείες λιντσαρίσματος γενικά οργανώνονται από εξουσίες ή από πολιτικές δυνάμεις που επιστρατεύουν μάζες λούμπεν προλεταρίων. Η Αρμενική σφαγή των Αδάνων του 1909, οι σφαγές των Αλεβήδων την περίοδο 1970-1990 και τα γεγονότα λιθοβολισμών της περιόδου των ετών 2000, όπως δείχνουν με ανοικτό τρόπο, η παράδοση του λιντσαρίσματος αποτελεί χρόνιο σύμπτωμα της τελευταίας περιόδου της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας όπως και της Τουρκικής Δημοκρατίας. Τα γεγονότα αυτά, της μαζικής βίας που εξελίσσεται σε σφαγές, φαίνεται ότι προϋποθέτουν την ύπαρξη ενός οργανωτικού πυρήνα καθώς επίσης και σε σοβαρό βαθμό την αυθόρμητη συμμετοχή (spontaneous) μαζών. Τα γεγονότα των Σεπτεμβριανών που έχουν την διάσταση πογκρόμ περιλαμβάνουν και τα δύο αυτά στοιχεία.

Διάφορες έρευνες, μαρτυρίες και ομολογίες δεν αφήνουν περιθώρια αμφιβολίας για το γεγονός ότι πραγματικός οργανωτής των Σεπτεμβριανών υπήρξε ένας πυρήνας που δρούσε γύρω από τις μυστικές υπηρεσίες του Κράτους. Θα μπορούσε να ειπωθεί ότι ο σχετικά μικρός αριθμός των θανάτων, αλλά και ο πολύ μεγάλος αριθμός των επιθέσεων κατά των περιουσιών και κατά ατόμων, χωρίς να φθάνουν σε απώλεια ζωών, επιβεβαιώνουν την παρατήρηση αυτή. Ο οργανωτικός πυρήνας επέτυχε να ελέγξει σε μεγάλο βαθμό την διαδικασία της βίας και έδειξε την «δεξιότητα» να μην εξελιχθεί η διαδικασία σε μια ευρύτερης κλίμακας σφαγή. Παρόλα αυτά βλέπουμε μια τεράστιας και μαζικής κλίμακας συμμετοχή σε ένα πολύ μικρό χρονικό διάστημα, που δεν υπερβαίνει τις μερικές ώρες. Διάφοροι μάρτυρες αναφέρουν ότι η συμμετοχή ξεπερνάει ένα συνηθισμένο πυρήνα και φθάνει τις 100.000, δηλαδή έφθανε το 10% του τότε πληθυσμού της Κωνσταντινούπολης που επιστρατεύτηκε εκ μέρους της κυβέρνησης και του έθνους, όπως βλέπουμε. Το φωτογραφικό λεύκωμα που έχει δημοσιεύσει η Dilek Guven δείχνει ότι η συμμετοχή αυτή δεν ήταν περιορισμένα μόνο σε στοιχεία λούμπεν προλεταρίων, αλλά φαίνεται ότι είχε χαρακτήρα σύγκρουσης μεταξύ τάξεων και γενεών και ότι συμπεριλάμβανε έστω και σε περιορισμένη κλίμακα γυναίκες μέσης ηλικίας και μεσαίας τάξης. Όπως θα αναφέρω και παρακάτω, το γεγονός ότι η συμμετοχή δεν περιοριζόταν σε λούμπεν στοιχεία, δείχνει ότι η νομιμοποίηση της εχθρότητας και της βίας κατά του εχθρού έπαιξε σημαντικό ρόλο στο κοινωνικό υποσυνείδητο, για να καταστεί δε δυνατή η δικαιολογία και αποδοχή των πράξεων και να υπάρξει η μετατροπή τους σε συνειδητή ενέργεια, χρησιμοποιήθηκε η Κυπριακή κρίση και η τοποθέτηση βόμβας στο σπίτι του Μουσταφά Κεμάλ, κάτω από ένα κλίμα έντασης που περίμενε την δράση μιας ομάδας αγκιτατόρων που θα έβαζαν την σπίθα.

2-

Στα θεμέλια της διαδικασίας λιθοβολισμών βρίσκονται οι ενέργειες βεβήλωσης των ιερών

συμβόλων και των αξιών που αντιπροσωπεύουν αυτά και ότι με αυτό τον τρόπο έχει αμαυρωθεί η ηθική υπόσταση όλου του σώματος του πληθυσμού που θεωρεί τα σύμβολα αυτά ιερά και όσια, ώστε να δημιουργηθεί μια ατμόσφαιρα διαδόσεων ότι τις ενέργειες αυτές τις έχει κάνει μια ανώνυμη μάζα πέρα από τους αγκιτάτορες. Η δε αντίληψη αυτή, παίζει σημαντικό ρόλο στην έστω και για μικρό διάστημα νομιμοποίηση κατά συνειδητό τρόπο της άσκησης βίας και εχθρότητας κατά της «ενοχοποιημένης» ομάδας ως βιολογικού αντιπάλου και ταυτόχρονα με την δημόσια ανακήρυξη των μελών αυτής της ομάδας ως εχθρών και ότι η επίθεση κατά της ομάδας αυτής δεν αποτελεί έγκλημα άλλα ένα δικαίωμα. Η μαζική συμμετοχή στις επιθέσεις και η ένταση αυτών δείχνουν ότι οι διεργασίες ενοχοποίησης της ομάδας στόχου προ των γεγονότων υπήρξαν καλά προετοιμασμένες με βάση τον πολιτικό πολιτισμό και κατά την «φάση υλοποίησης» στους επιτιθέμενους είχε χαθεί κάθε ηθικός φραγμός και συνείδησης περί διάπραξης εγκλήματος. Η μαζική συμμετοχή δείχνει ακόμα ότι δεν τίθεται και θέμα κάποιας προσωπικής ηθικής ευθύνης και η απώλεια της ικανότητας αυτοκριτικής και η ικανότητα ανεξάρτητης βούλησης και ελέγχου των πράξεων λόγω της πλήρους υπακοής στην μάζα. .

Για να γίνει κατανοητή η σχέση μεταξύ των Κοινοτήτων θα πρέπει να ληφθεί υπόψη η διπλή

διάσταση στην αυτοκρατορική παράδοση. Η πρώτη αφορά τις αρχές σχέσεων εξουσίας και υπακοής στις Αυτοκρατορίες των Αράβων, Περσών, Βυζαντίου ή των Οθωμανών. Η δε δεύτερη διάσταση προέρχεται από το ότι οι διακοινοτικές σχέσεις στις δομές αυτές καθοριζόταν από την διαφορά των θρησκειών των ομάδων και παρόλα τα περιοριστικά μέτρα κατά ορισμένων θρησκευτικών ομάδων εξασφαλιζόταν η σε κάποιο βαθμό αυτονομία τους που εξασφάλιζε την συνέχιση της ύπαρξης τους. Για να υπάρξει ειρηνική συμβίωση των Κοινοτήτων θα έπρεπε οι χώροι συνάντησης όπως οι αγορές, εντευκτήρια ακόμα και οι γειτονιές να είναι κοινόχρηστοι χώροι, ενώ γινόταν δεκτοί ως αυτοδιοικούμενοι χώροι οι τόποι λατρείας, τα θρησκευτικά ιδρύματα με τις ιδιαιτερότητες αντιμετώπισης των δύο φύλων και τα νεκροταφεία, που αναγνωριζόταν ότι ανήκαν αποκλειστικά σε κάθε θρησκευτική κοινότητα και ότι αποτελούσαν ιερούς χώρους.

Η αντίληψη λιντσαρίσματος ή τα πογκρόμ πέρα από τα πρόσωπα θύματα , έχει στόχο να

αμαυρωθούν και να κηλιδωθούν οι τρείς αυτοί χώροι. Στα Σεπτεμβριανά η διαπίστωση του μικρού αριθμού φόνων αλλά του πολύ μεγάλου αριθμού βιασμών, δείχνει την αντίληψη του κυρίαρχου στοιχείου ότι θέλει να βεβηλώσει το σύνολο της μειονοτικής Κοινότητας μέσω του γυναικείου σώματος καθώς επίσης και να αμαυρώσει το σύνολο της ομάδος θύματος με συνειδητό τρόπο. Οι επιθέσεις κατά των εκκλησιών, κατά των χώρων που αποτελούν το στοιχείο της θρησκευτικής και μεταφυσικής αυθυπαρξίας της Κοινότητας και η αμαύρωση αυτών, δείχνουν ότι επιδιώκεται με τον τρόπο αυτό η βίαια διακοπή του νήματος μεταξύ ζωής και θανάτου που αποτελεί το θεμέλιο των θρησκειών.

Ακριβώς αυτή την αλήθεια εξέφρασε ο Πατριάρχης Αθηναγόρας λέγοντας: «Αμαυρώθηκε η ιερότητα των χώρων λατρείας μας». Η αναφορά από μάρτυρες ότι έβλεπαν την «Παναγία να θρηνεί» έχει ιδιαίτερη σημασία. Οι επιθέσεις δε προς τα νεκροταφεία εξέφραζαν τον σκοπό της κυρίαρχης ομάδας να κατοχυρώσει τα όρια και την διαφορετικότητα στο έδαφος και την

βίαια διακοπή της συνέχειας των γενεών για την Κοινότητα θύμα. Η βεβήλωση της ιερότητας των νεκροταφείων έχει σκοπό την εξαφάνιση της ιστορικής συνέχειας της ομάδος της οποίας το μέλλον τίθεται σε αμφισβήτηση. Οι βεβηλώσεις και επιθέσεις που γίνονται στις τρείς κατηγορίες των χώρων που εκλαμβάνονται ως ιεροί από το θύμα μπορεί να εξηγηθεί με την επιθυμία των δημίων να ασκήσουν ωμή βία όντας πολύ κοντά στα θύματα τους, την εκμηδένιση της διαφοράς της βίας που ασκεί μεταξύ των διαφορετικών ομάδων και της βίας με μεταφυσική έννοια, ότι δεν είναι δυνατό να συμβιώσουν πάλι μαζί αφού είναι αδύνατη η επιστροφή στα παλιά και εξάλλου δεν έχει αυτή και κάποια έννοια.

3-

Το τελευταίο σημείο που θέλω να επισημάνω είναι ότι με τα Σεπτεμβριανά η καταστράφηκε η Κωνσταντινούπολη ή η Ιστανμπούλ ως μια αυτοκρατορική πόλη. Γνωρίζουμε ότι η διαδικασία κατάρρευσης της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, πού υπήρξε έστω και μερικώς συνεχιστής του Βυζαντίου, εξελίχθηκε παράλληλα με την ενδυνάμωση των εθνικιστικών κινημάτων και ότι ο οικονομικός αποκλεισμός κατά των Ελλήνων της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας της περιόδου 1908- 1909, οι σφαγές του 1909 στα Άδανα, η Γενοκτονία του 1915, τα πογκρόμ της περιόδου 1919-1922 κατά των Ελλήνων αποτελούν τα στάδια της διαδικασίας εξαφάνισης της αυτοκρατορικής παράδοσης. Κατά τον ίδιο τρόπο η ανταλλαγή πληθυσμών του 1924, οι οργανωμένες επιθέσεις κατά των Εβραίων της Θράκης το 1934 και ο Φόρος Περιουσίας (Βαρλίκ Βεργκισή) κατά την διάρκεια του Β’ Παγκόσμιου Πολέμου αποτελούν πράξεις της Τουρκίας που μετατρεπόταν σε έθνος-κράτος και ξερίζωνε την σύνδεση της με το δικό της παρελθόν.

Να όμως που η διαμόρφωση των νέων πολιτικών δομών του έθνους-κράτους δεν σήμαινε και ταυτόχρονα το τέλος και των πόλεων που θα μπορούσαμε να τις ονομάσουμε ως Αυτοκρατορικές όπως του Κιρκούκ, της Ιερουσαλήμ, της Βηρυτού, του Χαλεπιού και στην Τουρκία της Κωνσταντινούπολης που συνέχιζε την ύπαρξη της παρά το έθνος-κράτος και μάλιστα απειλώντας αυτό δείχνοντας μια εναλλακτική διαμόρφωση κοινωνιών. Στις πόλεις αυτές η παρουσία αξιόλογου αριθμού «μειονοτικών πληθυσμών», η ύπαρξη εκκλησιών, νεκροταφείων που ανήκαν στις μειονότητες που διέθεταν κάποια αυτοδιοίκηση και ιδιαίτερα επειδή διέθεταν έστω και «φαινομενικά» μια νομική αυθυπαρξία, η παρουσία μιας πολύ-πολιτισμικότητας προβαλλόταν σαν μια εναλλακτική επιλογή στην εθνικιστική αντίληψη της υπηκοότητας που βασίζεται σε ένα έθνος σε κάθε κράτος. Οι πόλεις αυτές παρόλο που δεν διέθεταν κοσμοπολίτικο χαρακτήρα, στην θεμελιακή τους υπόσταση, διέθεταν του κώδικα σεβασμού προς το διαφορετικό και στα ιδρύματα που είχαν ιερό χαρακτήρα.

Τα Σεπτεμβριανά εξάλλου ήθελαν να δείξουν ότι πλέον δεν υπήρχε στην έστω και κατ’ επίφαση ανοχή προς τις μη-Μουσλουμανικές μειονότητες, που εξάλλου είχαν ήδη εξοστρακιστεί σε μεγάλο βαθμό και ότι αυτοκρατορική Κωνσταντινούπολη έπρεπε να γίνει μια εθνικιστική πόλη η Ιστανμπούλ. Η πόλη που πάντοτε μισούσε ο Τουρκικός Εθνικισμός αλλά επιθυμούσε να την κατέχει ως μνημείο της εθνικής και ιστορικής νίκης κατά των άλλων κοινοτήτων δεν θα έπρεπε να διατηρήσει την πολύ-χρωματική της ύπαρξη που έστω εν μέρει διατηρούσε μέχρι τότε. Το όνειρο του Ζιγιά Γκιόκαλπ που ήθελε όλα να είναι Τουρκικά, από το κεφάλαιο μέχρι την επιστήμη, από τα ναυπηγία μέχρι τα τρένα και η Τουρκία στην οποία δεν θα είχαν δικαίωμα λόγου οι «Μπούσιοι»πραγματοποιούταν όχι μόνο στην Ανατολή αλλά και στην Κωνσταντινούπολη. Ήταν εφικτό να ζουν οι μη-Τούρκοι ή/και μη-Μουσουλμάνοι ακόμα αλλά με το κόστος να αισθάνονται τον φόβο μέχρι το μεδούλι των οστών τους.

Η καταστροφή με αυτό τον τρόπο της Κωνσταντινούπολης, σήμαινε και την αυτοκτονία της

Ιστανμπούλ.

* Αναπλ.Καθηγητής στη Σχολή Ανωτάτων Σπουδών Κοινωνικών Επιστημών,Παρίσι,Γαλλία.

Ομιλία του Χαμίτ Βοζαρσλάν στο συνέδριο της ΟΙ.ΟΜ.ΚΩ που διεξήχθη στις 13 Σεπτεμβρίου του 2008 στην Αθήνα.

6-7 Eylül ve siddet üzerine üç not

Konusmama başlamadan önce, 6-7 Eylül ile ilgili bilgilerimin özellikle Dilek Güven’in ve Anna Theodorides’in çalısmalarına dayandığını ve konferansın değerli organizatörleriyle birlikte kendilerine teşekkür etmeyi bir borç bildiğimi belirtmek istiyorum. Araştırmanın bugünkü hali Güven’in ve Theodorides’in çalısmalarının ötesine gitmeye imkân bırakmamaktadır. Onlardan öğrendiklerimden yola çıkarak burada şiddet sosyolojisi ile ilgili üç perspektif önermek istiyorum. Bunlardan ilki, Dilek Güven’in de ele alacağı kitlesel şiddet ve linç olgusuyla, ikincisi cemaatlerarası ilişkilerde şiddet yoluyla gerçekleştirilen radikal kopuslarla, sonuncusu ise bir imparatorluk sehri olarak Konstantinopol/İstanbul’un kaderi ile ilgilidir.

1.-

Bilindiği gibi linç olgusu değişik toplumlarda gözlemlenebilmektedir. Almanya’daki Kristal Gecesi, 1953’te Đran’da Musaddek’ın devrilmesi ya da 2005’de Mısır’da seçmenlere karşı düzenlenen baskıların da gösterdiği gibi, linç kampanyaları genellikle lümpen proletaryanın bir iktidar ya da siyasi bir güç tarafından seferber edilmesiyle mümkün olmaktadır. 1909 Adana Ermeni katliamının, 1970 ve 1990’lardaki Alevi katliamlarının ve 2000’li yıllardaki linç olaylarının da bariz bir sekilde gösterdiği gibi, linç olgusu son dönem Osmanlı İmparatorluğu ve Cumhuriyet Türkiyesi’nde de kronik bir sekilde ortaya çıkmaktadır. Bu vakalar, katliamlara varan kitlesel şiddet kullanımının hem bir çekirdek nüve tarafından düzenlendiğini hem de ciddi bir kendiliğinden gelen (spontaneous) kitlesel bir katılım sayesinde mümkün olabildiğini göstermektedir. Bir pogrom boyutunu alan 6-7 Eylül olayları da bu ikili niteliğe sahip bulunmaktadır.

Değişik araştırmalar, tanıklıklar ve itiraflar, devletin istihbarat tesekküllerinden oluşan bir nüveninin 6-7 Eylül pogromunun gerçek düzenleyicisi olduğu konusunda kuskuya yer bırakmamaktadır. Can kaybının nispeten az, ama maddi hasarların ya da sahsa karsı tecavüz gibi ölüme varmayan şiddet vakalarının son derece yüksek olması da buna bir kanıt olarak gösterilebilir. Çekirdek nüve açık bir şekilde şiddet sürecini büyük bir ölçüde kontrolü altına alabilmis, genis çaplı bir katliama geçisi engellemede “maharet” gösterebilmistir. Bununla birlikte, bir kaç saati asmayan son derece dar bir zaman dilimi içinde son derece yoğun bir kitlesel katılımın gerçekleştiğini görmekteyiz. Değişik tanıklıklar olaylara katılanların sayısının sıradan bir çekirdek nüvenin çok ötesine geçtiğini ve100.000’ü bulduğunu, yani o zamanki İstanbul nüfusunun 10’da birinin devlet ve millet adına seferber edilebildiğini önermektedir. Dilek Güven’in yayınladığı fotograf albümü, bu katılımın sadece lüben proletarya ile sınırlı olmadığını, sınıflar arası ve nesiller arası bir niteliğe sahip olduğunu, ve marjinal bir boyutta da olsa, orta yaşlıları ve orta sınıf kadınlarını da içerdiğini göstermektedir. İlerde de değineceğim gibi, katılımın lümpen proletarya ile sınırlı olmaması, düşmanlık ve “düşmana karşı” şiddetin mesruiyetinin toplumsal bilinç altında önemli bir yer aldığını, kendisini anlamlı ve mesru kılmak ve bilinçli bir eyleme dönüsmek için Kıbrıs krizi ya da Mustafa Kemal’in evinin bombalanması gibi bir gerginlik anını ve ajitatör bir grub tarafından başlatılan bir kıvılcımı beklediğini göstermektedir.

Linç olgusunun temelinde mukaddes olarak kabul edilen değer ve sembollere tecavüz edildiği ve bu yolla, bu sembollere tek bir vücud oluşturan grubun manevi varlığının kirletildiği dedikodusunun ajitatör katmanını asan anonim bir kitle tarafından gerçek olarak kabul edilmesi yatmaktadır. Bu ise, düşmanlık temasının, kısa bir süre için bile olsa, somut bir sekilde mesrulaştırılması, kendilerine atfedilen “cürümü isleyenlerin” aid oldukları grubun biyolojik bir düşman olarak algılanması ve alenen düşman olarak ilân edilmesi, ona karşı tecavüzün bir cürüm olarak değil de bir hak olarak kabul edilmesini de beraberinde getirmektedir. Kendiliğinden kitlesel katılımın yoğunluğu “olaydan önce” siyasi kültürün bu gruba karsı düsmanlık temelinde yapılandırılmış olduğunu göstermekte, “harekete geçiş” anının ise, zaten vicdanlarda sarsılmış olan etik sorumluluğun somut olarak tümüyle ortadan kalkması anlamına gelmektedir. Kitlesel katılım, aynı zamanda, artık kişisel etik sorumluluğun da söz konusu olamayacağını, olayları eleştirel bir sekilde değerlendirme ve kisisel tutum belirleme kapasitesini kaybetmiş “özne”lerin (subject) yerini tümüyle kollektif bir bünyeye bırakmış olduğunu göstermektedir.

2-

Cemaatler arası ilişkilerin anlaşılması için, imparatorluk geleneğinin ikili boyutunun ele alınması gerekmektedir. Bunlardan ilki, Arab- Fars, Bizans ya da Osmanlı İmparatorluklarının hakimiyet ve boyundurluk ilişkileri temelinde kurulmuş olamalıdır. İkinci boyut ise, bu tür yapıların aynı zamanda cemaatsel bir niteliğe sahip olmaları, özellikle dini bir ayrımla belirlenen cemaatlerin, sınırlı da olsa, devamlılıklarını temin eden bir özerkliğe sahip olmalarıdır. Cemaatler arası ilişkilerin barışçı ilişkiler olması için, pazar yeri, çayhaneler, hatta mahalleler gibi bazı sahaların ortak sahalar olarak kabul edilmesi, din, cinsiyet ve mezarlıkların ise ayırıcı, gruba has ve mukadde sahalar ya da müessesseler olarak kabul edilmesi gerektirmektedir.

Linç olgusu ya da pogromlar, somut kurbanlarının ötesinde bu üç sahanın kirletilmesi anlamına gelmektedir. 6-7 Eylül olaylarında cinayetlerin az olması ama tecavüzlerin sayısının son derece yüksek olması, hakim grubun kadın vücüdu yoluyla azınlık gruba tecavüz etmesi, cemaatin tümünün bilinçli bir sekilde kirletilmesi anlamına gelmektedir. Kiliselere saldırı, grubun ilâhi, metafizik varlığının ifadesi ve garantisini olusturan ibadethanelerin kirletilmesi ve bu yolla grubun dünyevi yasamla ölüm sonrası yasam arasında kurduğu inanç temelindeki bağlantının koparılması anlamına gelmektedir. Patrik Athenagoras’ın “ibadethanelerimizin mukaddesatı utandırıcı bir şekilde kirletilmiştir” demesi bu olguyu açık bir sekilde ifade etmektedir. Tanıkların olaylardan sonra “Ağlayan Meryem Ana” imajına yaptıkları gönderme de bu çerçevede baslı basına bir anlam kazanmaktadır. Mezarlıklara tecavüz ise, kendisi ve hakim grup (ve diğer cemaatler) arasındakı sınırları ve ayrılığı toprakta tescil eden cemaatin nesiller arası devamlılığının kırılması anlamına gelmektedir. Mezarların mukaddesatın kirletilmesi, geleceği tehlikede olan grubun aynı zamanda tarihteki varlığının da imha edilmesi demektir. Mukaddes olarak addedilen bu üç sahaya yapılan saldırılar, celladların ve kurbanların ortak mekânlarda vukubulmasıyla açıklanabilecek yakın şiddet, gruplar arası şiddet ve metafizik şiddet arasındaki farklılıkları ortadan kaldırmakta, artık eskiye dönmenin, hatta bir arada yasamanın anlamsız ve bu nedenle de imkânsız olduğunu göstermektedir.

3-

Üzerinde durmak istediğim son husus ise, 6-7 Eylül’le birlikte, bir imparatorluk sehri olarak Konstantinopol ya da İstanbul’un imha edilmesidir. Kısmen de olsa Bizans’ ın bir devamı olan Osmanlı İmparatorluğu’nun yıkılma sürecinin milliyetçilik hareketlerin gelismesi ile birarada gittiğini, 1908-1909 Rumlara karsı uygulan boykotajın, 1909 Adana katliamlarının, 1915 soykırımının, 1919-1922 Rumlara karsı düzenlenen pogromların imparatorluk geleneğinin yok edilmesi sürecinde kilometre taslarını oluşturduğunu biliyoruz. Aynı şekilde 1924 nüfus mübadelesi, 1934’te Trakya’da Yahudilere karşı düzenlenen saldırılar ve İkinci Dünya Savası dönemindeki Varlık Vergisi, “ulus-devletleşen” Türkiye’ nin kendi öz geçmişiyle kopuşunun yeni emarelerini oluşturmaktaydı.

Ne var ki, kendilerini ulus-devlet olarak algılayan yeni siyasi birimlerin olusması imparatorluk şehirleri olarak adlandırabileceğimiz şehirlerin sonu anlamına gelmemekteydi. Kerkük, Kudüs, Beyrut, Halep, ve Türkiye’de İstanbul, ulus-devletle uyusmayan, hatta ona meydan okuyan, varlıklarıyla başka tür toplum formüllerinin bulunduğunu gösteren sehirler olarak var olmaya devam etmekteydiler. Önemli oranda “azınlık” bir nüfusu barındıran, çoğunluğun bir parçası olmayan cemaatlerin kilise, mezarlıklar vs. gibi özerk müessesselere ve özellikle de önemli bir kamusal “görünürlüğe” sahip olmaya devam ettiği, çok-renklilikle belirlenmiş bu şehirler, vatandaşlık ve bir millete aidiyet arasında doğrudan bir bağlantı kuran milliyetçiliklere karşı birer alternatif olarak ortaya çıkmaktaydılar. Kozmopolit bir niteliğe sahip olmasalar da, bu şehirlerin varlığının temelinde, farklılıklara ve mukkaddes olarak kabul edilen müessesselere saygıyı içeren bir görgü kodu bulunmaktaydı.

6-7 Eylül, zaten vatandaslıktan fiili olarak dıstalanmış olan gayri-müslim cemaatlerin artık bu görgü kodundan da faydalanamayacaklarını, imparatorluk şehri olarak İstanbul’un yerini milliyetçilik şehri olarak İstanbul’ a bıraktığını göstermekteydi. Türk milliyetçliğinin her zaman nefret ettiği, ancak diğer cemaatlere karşı kendi etnik ve tarihî zaferinin belirtisi olarak sahib olmak istediği İstanbul, artık, o zamana kadar kısmen de olsa var olmaya devam eden çok-renkliliğini koruyamayacaktı. Sermayesinden ilimine, tersanelerinden trenlerine kadar her şeyinin Türk olduğu ve “Boso”ların söz hakkına sahip olmadığı bir Türkiye tahayyül eden Ziya Gökalp’ın rüyası artık sadece Anadolu’da değil İstanbul’da da gerçekleşmekteydi. Türk ve ya Müsülman olmayanların İstanbul’da yasaması hâlâ mümkündü, ama varlıklarını devam ettirebilmeleri artık ancak iliklere kadar hissedilen korku pahasına mümkün olabilecekti.

Konstantinopol’un bu sekilde imha edilmesi aynı zamanda İstanbul’un da intiharı anlamına gelmekteydi.

Bozarslan’ nın konuşması “İstanbullu Rumlarin Evrensel Federasyon’un” düzeltiği konferansta sunulmuştur. (Atina 13 Eylül 2008)

*Assoc.Prof. Ecole des Hautes Etudes en Sciences Sociales

by efes_dark